…A raczej tak, żeby po prostu nie naruszać czyichś praw autorskich. Na szczęście żeby zrobić to dobrze nie musisz wcale zgadywać, co wolno, a czego nie wolno. Wystarczy, że zajrzysz do artykułu 29 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych.
Interesujący nas fragment tego aktu brzmi następująco: „Wolno przytaczać w utworach stanowiących samoistną całość urywki rozpowszechnionych utworów oraz rozpowszechnione utwory plastyczne, utwory fotograficzne lub drobne utwory w całości, w zakresie uzasadnionym celami cytatu, takimi jak wyjaśnianie, polemika, analiza krytyczna lub naukowa, nauczanie lub prawami gatunku twórczości”.
Wprost wskazuje on, jakie przesłanki powinien spełniać cytat, by był legalny i nie naruszał praw autorskich. Dla pewności odkodujmy go jednak wspólnie z prawniczego na ludzki.
Cztery najważniejsze przesłanki cytatu
Jeśli chcesz mieć pewność, że cytując czyjeś dzieło nie zachowasz się nie w porządku — albo, co gorsza, niezgodnie z prawem — musisz koniecznie uwzględnić cztery rzeczy. Są one zawarte w powyższym artykule i można je rozbić na następujące podpunkty:
- Utwór zawierający cytat stanowi samoistną całość.
- Utwór cytowany został rozpowszechniony.
- Cytowanie jest celowe.
- Dodatkowo należy podać autora cytatu oraz źródło.
Już wyjaśniam, o co dokładniej w nich chodzi.
Samoistna całość
Cytat można zawrzeć tylko w dziele, które samo w sobie spełnia przesłanki utworu.
O przesłankach utworu pisałam jakiś czas temu w artykule na temat tego, jak powinna wyglądać umowa wydawnicza. Mówimy więc o sytuacji, w której cytat jest tylko częścią utworu, który stworzyliśmy. Przykładowo: cytat z danej książki w recenzji, cytat z komentarza do ustawy w pracy licencjackiej czy magisterskiej lub fragment czyjegoś filmu w filmie, który stworzyłaś/eś.
Rozpowszechnienie utworu
Utwory, które chcemy zacytować muszą być rozpowszechnione. A „rozpowszechnienie” to nic innego, jak udostępnienie utworu publicznie za zgodą twórcy. Lub przez samego twórcę, bo może on przecież sam opublikować swoje dzieło.
Cel cytatu
We wspomnianym wyżej artykule znajduje się również katalog celów cytowania. Należą do nich następujące okoliczności:
- Wyjaśnianie – dzięki cytatowi odbiorcy utworu zawierającego cytat są w stanie lepiej go zrozumieć.
- Polemika – dyskusja. Autor cytuje czyjś pogląd, a następnie prezentuje swoje własne stanowisko.
- Analiza krytyczna lub naukowa – cytat służy do oceny dzieł. Najczęściej dotyczy literatury, sztuki.
- Nauczanie – wyjaśnianie zawierające walor edukacyjny. Dotyczy cytowania w podręcznikach, artykułach naukowych, etc.
- Prawa gatunku twórczości – karykatura, parodia, kolaż.
Prawidłowe oznaczenie
Aby cytat był legalnym cytatem należy go odpowiednio oznaczyć. Chodzi tutaj o wskazanie autora oraz źródła, z jakiego pochodzi dany cytat. Przykładowo:
„Pozbierać jest się dziesięć razy trudniej, niż rozsypać” – Suzanne Collins, Kosogłos
Oznaczenie musi sprawiać, że osoba trzecia będzie miała świadomość, że dany fragment jest cytatem, a nie częścią utworu oraz pozwalać na identyfikację autora cytatu.
Kiedy cytat narusza prawa autorskie?
Podstawowym błędem w cytowaniu, który może skutkować wezwaniem do zaprzestania naruszeń, jest jego nieprawidłowe oznaczenie lub całkowity brak oznaczenia. Możemy wtedy mówić o przywłaszczeniu cudzego utworu. Osoba uprawniona może również wystąpić z roszczeniem w sytuacji, w której użycie cytowanego utworu zniekształciło intencje autora czy zmieniło sens utworu.
Przykładowo: często w środowisku około medycznym, gdy przeciwnicy naukowego podejścia cytują autorytet w danej dziedzinie i zniekształcają poglądy tej osoby.
Prawo cytatu, tak jak i inne formy dozwolonego użytku, ma ograniczenie ustawowe. Jest nim artykuł 35 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych: „Dozwolony użytek nie może naruszać normalnego korzystania z utworu lub godzić w słuszne interesy twórcy”.
Prawo cytatu – Nie bój się cytować, ale rób to z głową
Odwoływanie się do czyichś utworów jest nieodłączną częścią naszego życia, zwłaszcza w przypadku mediów społecznościowych. Dopóki jednak będziesz robić to z rozwagą i poszanowaniem praw autora cytowanego dzieła, nie musisz obawiać się konsekwencji prawnych.
FAQ
1. Jak długie mogą być cytaty?
Ustawa nie wskazuje, jak długi może być cytat. Jednak im dłuższy cytat, tym trudniej udowodnić jego adekwatność.
2. Jak legalnie oznaczyć cytat?
Żeby cytat był prawidłowo oznaczony należy podać autora i źródło cytatu. Przykładowo: Ustawy autorskie. Komentarze. Tom II, red. R. Markiewicz, Warszawa 2021, art. 115. Należy mieć na uwadze, że poszczególne utwory mogą mieć specjalne wymagania co do oznaczania cytatu, np. artykuły naukowe.
3. Czy mogę sprzedawać produkt z cytatem?
Przykładowa sytuacja: tworzysz t-shirty ze wspomnianym wyżej cytatem z książki Kosogłos. Chcesz je sprzedawać. Czy jest to legalne? Ustawa wprost nie zabrania wykorzystywania cytatu w celach komercyjnych. Jednak środowisko prawnicze jest podzielone: inni uważają to za daleko idące rozwiązanie, drudzy powołują się na licencję ustawową.
Z jednej strony aż prosi się o uzyskanie licencji od osób uprawnionych do danego utworu, a z drugiej – wydawanie i sprzedaż książek zawierających cytaty z innych dzieł jest na porządku dziennym. Gdybym miała ocenić taką sytuację, odniosłabym się do samoistności utworu: t-shirt bez cytatu będzie zwykłym t-shirtem, niczym niewyróżniającym się od innych, a grupa docelowa — fani książki — nie będą nim zainteresowani. Cytat w książce jest tylko dodatkiem, sama powieść stanowi dzieło. Umieszczenie cytatu może nawet zachęcić do lektury jego źródła.