Mimo że obecnie ustawa o prawie autorskim i prawach pokrewnych nie używa wprost sformułowania „umowa wydawnicza”, w ustawie z 1952 r. znalazł się cały rozdział poświęcony właśnie umowom wydawniczym. Ich definicja brzmiała wówczas następująco: „Przez umowę wydawniczą twórca przenosi na wydawcę prawo wydania utworu piśmienniczego lub artystycznego, wydawca zaś zobowiązuje się do wydania utworu i do zapłacenia twórcy wynagrodzenia”.
Jak rozumieć to pojęcie obecnie? Umowa wydawnicza to nic innego jak umowa licencyjna lub umowa z przeniesieniem praw autorskich, na mocy której autor umożliwia korzystanie lub przenosi prawa autorskie do swojego utworu, a wydawca zobowiązuje się do jego wydania.
Sprawdźmy więc, jak powinna wyglądać umowa wydawnicza i jakie elementy koniecznie muszą się w niej znaleźć.
Jakie są niezbędne elementy umowy wydawniczej?
W idealnym świecie postanowienia umowy są negocjowane przez dwie równorzędne strony. W praktyce wygląda to inaczej. Wydawca, po zapoznaniu się z propozycją wydawniczą, przesyła przygotowany już wzór umowy.
Minimum jakie umowa wydawnicza powinna zawierać to:
- Określenie stron i ich obowiązki.
- Określenie przedmiotu umowy.
- Określenie utworu.
- Sposób przeniesienia praw autorskich/udzielenia licencji.
- Pola eksploatacji.
- Wynagrodzenie.
- Sposób wypowiedzenia.
- Czas trwania umowy.
1. Strony umowy wydawniczej i ich obowiązki
Stronami umowy wydawniczej są autor – czyli osoba, która stworzyła utwór – a także osoba posiadająca prawa autorskie do utworu (np. po śmierci osoby, która stworzyła utwór, w jej miejsce wstępują spadkobiercy, którzy mogą zgodzić się na wydanie utworu). Domniemywa się, że autorem jest osoba, której nazwisko widnieje na egzemplarzu utworu lub zostało podane do wiadomości publicznej w inny sposób. Drugą stroną umowy jest wydawca – właściciel wydawnictwa lub osoba reprezentująca wydawnictwo.
Obowiązki stron są także przedmiotem umowy wydawniczej. Do podstawowych obowiązków należą:
- Po stronie autora – przeniesienie praw autorskich/udzielenie licencji, lub zobowiązanie się do stworzenia utworu (w przypadku umów o utwór przyszły). Do obowiązków autora można także zaliczyć współpracę przy promocji danego tytułu.
- Po stronie wydawcy – wydanie książki w terminie określonym umową oraz wypłata wynagrodzenia (w przypadku, gdy umowa jest odpłatna).
2. Utwór
Utwór, zgodnie z art. 1 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych to
„każdy przejaw działalności twórczej o indywidualnym charakterze, ustalony w jakiejkolwiek postaci, niezależnie od wartości, przeznaczenia i sposobu wyrażenia (utwór).”
W ustawie wymienione są przykłady utworów (np. wyrażone słowem, fotograficzne, graficzne), ale katalog ten nie jest zamknięty. W umowach wydawniczych utworem będzie dzieło literackie, czyli książka, powieść, zbiór opowiadań lub zbiór wierszy.
Aby dany utwór był chroniony przez prawo autorskie musi spełnić kilka przesłanek:
- autorem dzieła jest człowiek,
- dzieło ma charakter twórczy, indywidualny, czyli jest przejawem twórczej, kreatywnej działalności oraz posiada cechy indywidualne, czyli różni się od innych, już stworzonych dzieł w sposób istotny na oryginalne,
- jest ustalony w dowolnej postaci. Ustalenie utworu to moment, w którym z dziełem mogą się zapoznać osoby trzecie.
W umowie wydawniczej utwór powinien być dokładnie określony za pomocą parametrów takich jak:
- roboczy tytuł,
- gatunek,
- liczba arkuszy wydawniczych (liczba znaków ze spacjami).
3. Prawa autorskie
Autorowi przysługują dwa rodzaje praw autorskich: majątkowe i osobiste.
Prawa autorskie osobiste są niezbywalne, dlatego umowa wydawnicza obejmuje tylko prawa majątkowe. W umowie należy wyraźnie zaznaczyć, co się dzieje z prawami autorskimi majątkowymi, czyli – czy autor udziela licencji do swojego dzieła czy przenosi prawa autorskie na wydawcę. O różnicach między tymi rozwiązaniami przeczytasz dalej.
Warto mieć tutaj na uwadze art. 65 u.p.a.p.p:
„W braku wyraźnego postanowienia o przeniesieniu prawa, uważa się, że twórca udzielił licencji.”
Nie wystarczy więc określenie rodzaju umowy w jej nazwie; należy również umieścić w treści odpowiednie postanowienie.
4. Pola eksploatacji
Bez wskazania pól eksploatacji umowa nie będzie prawidłowa. Pola eksploatacji to nic innego jak sposoby korzystania z utworu – m.in. druk, wydanie w postaci e-booka czy audiobooka, rozpowszechnienie w internecie, sprzedaż egzemplarzy utworu, jego publiczne wykonanie.
Dlaczego zapis „Udzielenie licencji na wszystkich polach eksploatacji znanych w chwili zawarcia umowy” jest nieprawidłowy? Wynika to bezpośrednio z art. 41 punkt 2 u.p.a.p.p, czyli
„Umowa o przeniesienie autorskich praw majątkowych lub licencja obejmują pola eksploatacji wyraźnie w nich wymienione.”
Uznaje się, że jeżeli dane pole eksploatacji nie zostanie wskazane w umowie to nabywca lub licencjobiorca nie uzyska praw w tym zakresie. Przykład: Umowa obejmuje pola eksploatacji takie jak druk książki i wytworzenie, a następnie sprzedaż e-booka. Wydawca rezygnuje jednak z cyfrowej wersji i proponuje, by został nagrany audiobook. Strony muszą w tym momencie zawrzeć kolejną umowę rozszerzającą zapisy poprzedniej, bo inaczej wydawca nie ma prawa do stworzenia audiobooka.
5. Czas trwania umowy
Czas trwania umowy może zostać określony w dwojaki sposób:
- Umowa została zawarta na czas nieoznaczony.
- Umowa została zawarta na okres 5 lat.
Zarówno licencja, jak i umowa z przeniesieniem praw autorskich może być zawarta na czas określony lub nieokreślony. Warto w tym momencie zaznaczyć, że:
- Umowę licencyjną zawarta na okres dłuższy niż 5 lat uznaje się zawartą na czas nieoznaczony.
- W umowach zawartych na czas nieokreślony korzystnym rozwiązaniem będzie uregulowanie zasad wypowiedzenia umów.
6. Wynagrodzenie
Kwestie związane z wynagrodzeniem reguluje art. 43 u.p.a.p.p, czyli
„1. Jeżeli z umowy nie wynika, że przeniesienie autorskich praw majątkowych lub udzielenie licencji nastąpiło nieodpłatnie, twórcy przysługuje prawo do wynagrodzenia.
2. Wynagrodzenie musi być godziwe i odpowiednie do zakresu udzielonego prawa, charakteru i zakresu korzystania oraz korzyści wynikających z korzystania z utworu.
3. Domniemywa się, że wynagrodzenie proporcjonalne do przychodów z korzystania z utworu spełnia wymogi, o których mowa w ust. 2.”
Z powyższego artykułu wynikają dwie kwestie. Jedną z nich jest możliwość zawarcia nieodpłatnej umowy (lecz powinno to być zawarte w treści), a drugim, że wynagrodzenie powinno być godziwe i odpowiednie (wynagrodzenie w wysokości 1% nie spełnia tych wymagań).
W umowie muszą także zostać umieszczone sposób wynagrodzenia oraz termin. Wynagrodzenie może zostać ustalone jako płatne jednorazowo (np. z góry), procentowo (10% od ceny netto sprzedanego egzemplarza), prowizyjnie (10% od 1000 sprzedanych egzemplarzy, 15% od 1500 sprzedanych egzemplarzy).
Co do terminu przekazania wynagrodzenia, zapis ten może brzmieć w jeden z następujących sposobów:
- „Wynagrodzenie zostanie przekazane na konto bankowe autora do końca I kwartału następującego po roku rozliczeniowym”
- „Wynagrodzenie zostanie przekazane na konto bankowe Autora w terminie 14 dni roboczych licząc od dostarczenia raportu sprzedaży”.
- „Raport sprzedaży zostanie dostarczony pod koniec kwartału”.
7. Sposób wypowiedzenia
Sposób wypowiedzenia umowy jest jednym z bardziej kontrowersyjnych postanowień lecz niezbędnym do zawarcia umowy w pełni chroniącej prawa i obowiązki stron. W umowach zawartych na czas oznaczony zazwyczaj nie formułuje się postanowień dotyczących jej wypowiedzenia, a w tych zawartych na czas nieoznaczony, takie postanowienie powinno być zawarte.
Strony mogą wypowiedzieć umowę w momencie, w którym druga strona nie realizuje swoich obowiązków, tj.:
- W przypadku braku płatności w terminie.
- W przypadku niedostarczenia utworu w terminie.
- W przypadku braku porozumienia między autorem a wydawcą.
Wypowiedzenie powinno zostać zawarte na piśmie. Warto w umowie określić także okres wypowiedzenia oraz co dzieje się z prawami autorskimi w momencie jej wypowiedzenia.
Podział umów wydawniczych – Przeniesienie praw a licencja
Jak już wspomniałam, umowa wydawnicza może przybrać formę umowy licencyjnej albo umowy z przeniesieniem praw autorskich. Oprócz tego, że ustawa narzuca dodatkowe postanowienia, które muszą się znaleźć w danej umowie, to te formy różnią się tym, kto będzie uprawniony z tytułu autorskich praw majątkowych, czyli przy kim zostają te prawa.
Umowa z przeniesieniem praw autorskich
Umowa z przeniesieniem praw autorskich powinna zostać zawarta na piśmie oraz podpisana własnoręcznie lub podpisem kwalifikowanym (obecnie z mObywatelem można wykorzystać 5 podpisów kwalifikowanych miesięcznie). Nie wystarczy, więc skan umowy, czy podpis generowany w PDF czy innym programie. Jeśli forma umowy zostanie naruszona to umowę uznaje się za nieważną.
Umowa z przeniesieniem praw autorskich oznacza również, że zmienia się podmiot uprawniony do korzystania z tych praw. Autor pozbywa się swoich praw majątkowych, przechodzą one na wydawcę, który od momentu przejścia praw decyduje o tym, co stanie się z Utworem.
Umowa licencyjna
Umowa licencyjna dzieli się na wyłączną i niewyłączną. Licencja wyłączna oznacza, że tylko wydawca ma prawo korzystać z dzieła i autor zobowiązuje się do nie zawierania kolejnych umów licencyjnych. Licencja niewyłączna jest jej przeciwieństwem i dzięki niej z danego utworu może korzystać nawet kilka podmiotów.
Ustawa narzuca tylko konieczność sporządzenia umowy licencji wyłącznej w formie pisemnej.
Umowa wydawnicza – Wzór
Bezpośrednie korzystanie z uniwersalnych wzorów umów wydawniczych może prowadzić do kilku problemów. Każdą umowę należy dostosować do realiów swojej działalności, tak żeby w pełni chronić swoje prawa, a także prawa autorów.
Szukasz wzoru, z którego możesz skorzystać? A może chcesz mieć pewność, że Twoja umowa wydawnicza jest zgodna z prawem i chroni Twoje interesy? Skontaktuj się ze mną! Przygotuję umowę wydawniczą dopasowaną do Twoich potrzeb, a w razie konieczności pomogę Ci w negocjacjach zabezpieczając korzystne dla Ciebie warunki.
A jeśli podobał Ci się ten artykuł, zaobserwuj również moją stronę, bo w przyszłości pojawi się tutaj możliwość kupna wzoru umowy wydawniczej z komentarzem i wskazówkami do implementacji.